Thursday, November 15, 2012

Bir 12 Eylül mektubu: 40 bin Alevi’ye kan kusturdum!


12 Eylül döneminin Emniyet Genel Müdürü Refet Küçüktiryaki’nin imzasını taşıyan bir mektupta yer alan ifadeler kan dondurdu. Küçüktiryaki, "Türkiye’de Alevi-Kızılbaş soykırımını devlet adına başlatan benim, 40 bin Alevi’ye kan kusturdum” dedi.

TBMM Komisyonu’na gönderilen belgeler arasında,12 Eylül döneminin Emniyet Genel Müdürü Küçüktiryaki’nin imzasını taşıyan bir mektup da yer aldı. Kenan Evren’in resmi arşivinde bulunan mektupta Küçüktiryaki “Türkiye’de Alevi-Kızılbaş soykırımını devlet adına başlatan benim” diyor. 

“Yavuz Sultan Selim’den sonra en büyük Alevi Kızılbaş düşmanıyım”
Vatan
gazetesinden Şebnem Hoşgör’ün haberine göre, Cumhurbaşkanlığı’nın, talep üzerine TBMM Darbe ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu’na gönderdiği, darbe dönemlerine ilişkin bilgi ve belgeler arasından, 12 Eylül dönemine ilişkin, tüyler ürperten itiraflar içeren bir mektup da çıktı. Kenan Evren’in resmi arşivinde tutulan mektupta, 12 Eylül döneminin Emniyet Genel Müdürü Refet Küçüktiryaki’nin, “Yavuz Sultan Selim’den sonra en büyük Alevi Kızılbaş düşmanıyım”, “Malatya il merkezindeki 40 bin Alevi’ye kan kusturdum”, “Türkiye’de ilk defa resmi olarak Alevi soykırımını devlet adına başlatan benim” ifadeleri dikkat çekiyor.

Komisyon Başkanı Nimet Baş, 20 Ekim’de İstanbul’da basına kapalı bir şekilde görüştüğü Küçüktiryaki’ye bu mektubu sordu. Baş, görüşme sırasında hakkındaki tüm işkence iddialarını reddeden Küçüktiryaki’nin yüzüne, altında imzası bulunduğunu anımsatarak mektubu okudu. Yöneltilen sorulara, “bilmiyorum”, “duymadım” diye yanıt veren Küçüktiryaki’ye Nimet Baş'ın “Rahatlıkla konuşmanızı gerektirecek bir yazı okumak istiyorum size. 7/10/1980 tarihinde Cumhurbaşkanlığı makamına ulaşan, altında sizin imzanız olan bir belgeyi okumak istiyorum. Sizin kendi ifadeleriniz” diyerek okuduğu mektup şöyle:
ABD TAVSİYESİYLE ATANDIM: Beni Emniyet Genel Müdürü yapan, Başbakan Süleyman Demirel değildir. Ben, beni keşfeden Amerikan Hükümetinin Ankara temsilcilerince tavsiye üzerine bu göreve atandım.
ALEVİ SOYKIRIMINI DEVLET ADINA BAŞLATTIM: Türkiye’de ilk defa resmi olarak Alevi-Kızılbaş soykırımını devlet adına başlatan benim. 1976 yılının Ocak ayında Malatya Beylerderesi olayından sonra, Malatya il merkezindeki 40 bin Alevi Kızılbaş’a kan kusturdum.
DÜŞMANLIĞIMI İSPAT ETTİM: Yavuz Sultan Selim’den sonra en büyük Alevi Kızılbaş düşmanı benim, bunu ispat ettim ve ispat etmeye de devam edeceğim. Ben, Beylerderesi olayları sırasında yanımda Malatya İl Jandarma Komutanı Albay olduğu hâlde ‘Malatya’daki tüm Alevi-Kızılbaş köyleri ortadan kaldırılmalı’ dedim. Benim sözlerimi Mayıs 76 tarihli Halkın Kurtuluşu adlı dergi yazdı.
AKSU ALEVİ KASABI: Şu anda Emniyet Genel Müdürüyüm. 76 yılında ben Malatya’da Valiyken Malatya Emniyet Müdürü olan - ki o da en az benim kadar Alevi-Kızılbaş kasabıdır- Abdülkadir Aksu’yu yardımcım yaptım. Ankara’da Alevi-Kızılbaşların oturduğu “Kurtarılmış Bölge” adlı semtlere kan kusturan Reşat Akkaya’yı Ankara Emniyet Müdürü yapan benim. Sıkıyönetim Komutanının emriyle görevden alındı. Zannedilmesin ki, pasifize oldu, gölgede kalarak gerçek Ankara Emniyet Müdürü yine o olacaktır.
KİMSE YERİMDEN SÖKEMEZ: Beni hiçbir kuvvet yerimden söküp atamaz, ne Başbakan ne Cumhurbaşkanı ne de bir başkası. 1981 seçimlerinde Adalet Partisi’nden Malatya milletvekili adayıyım. Beni silah kaçakçılığıyla suçlayanlara şunu söylemek isterim ki; ben, Bulgaristan üzerinden gelen komünist silahlarla Alevi kasaplığı yürütmüş adamım.
İmzalı mektubu reddetti
Komisyon Başkanı Nimet Baş'ın “Kenan Evren’in resmi arşivinde tutulan Cumhurbaşkanlığı belgelerinden okuyorum” diyerek açıklama yapmasını istediği Küçüktiryaki, imzalı mektubu, “Haberim yok, bu mektup benim değil. Ben Eskişehirliyim. Eskişehir’de böyle şey yoktur. Alevi-Sünni hikayesi yoktur” diyerek reddetti. Baş komisyon üyelerine, söz konusu mektubun, 1979 yılında bir senatörün odasında yapılan arama sonucu elde edilmiş bir belge olduğu bilgisini iletti.

DAL’ı duymamış!
Küçüktiryaki ile yapılan görüşmenin diğer çarpıcı diyalogları, komisyon tutanaklarına da yansımıştı. BDP’li Sırrı Süreyya Önder’in Ankara Emniyeti’nde DAL adlı bir bölüm olduğunu ve 12 Eylül’de burada işkence yapıldığını hatırlatması üzerine Küçüktiryaki şunları söylemişti:

Söylemiş olduğunuz şeyleri ilk defa duyuyorum. Ben Emniyet Genel Müdürlüğü’nde çok az kaldım. Benim kaldığım müddette Türkiye’nin her yerinde sıkıyönetim vardı. Bizim Emniyet Genel Müdürü olarak görevimiz orada sadece lojistikti... Böyle bir şey varsa, ya benden evveldir, ya benden sonradır. Ama burada Emniyet Genel Müdürünün filan hiçbir dahli yok, tamamıyla sıkıyönetimin komutasında bir teşkilat oldu o zaman.
O zaman Ankara’da sıkıyönetim komutanı var, komutan yardımcısı bir general var. Onun için, ne bize ne emniyete ne şuna buna, hiçbir şekilde bir şey intikal etmezdi, edemezdi zaten çünkü tamamıyla ayrıydık.
"Emniyet müdürü olduğunuzdan emin misiniz?"
Küçüktiryaki Meclis komisyonunun sorularını Dolmabahçe’de yanıtlamıştı. Eski emniyet müdürü 12 Eylül döneminde işkence yapılmadığını söylemişti. Küçüktiryaki, BDP’li Önder’in “İşkenceyle ilgili soruları ısrarla sorumluluğunuz altındaki bir birimde işkence yapılıyor olması -insanlık adına soruyorum, elinizi vicdanınıza koyun- hiç mi kulağınıza gelmedi?” sorusunu “Hiç gelmedi” diye yanıtladı.

Komisyon başkanı Nimet Baş, Küçüktiryaki’nin Emniyet Genel Müdürü olduğu dönemde yazılmış resmi bir yazıyı okudu ve yazıda geçen DAL grubunu sordu. Eski Emniyet Müdürü “Hayır efendim böyle bir oluşum yok” dedi. Küçüktiryaki’nin o döneme ilişkin soruların çoğuna hatırlayamadığını söylemesi, işkence iddialarını yalanlaması üzerine BDP’li Önder “Siz, Emniyet Genel Müdürlüğü yaptığınızdan emin misiniz?” demişti.

Monday, November 12, 2012

"The old and the new"

“eisenstein, griffith’in paralel-alternatif denen kurgu anlayışını eleştirirken ötesine geçmeyi de önerir. griffith’de özel yaşamlar paralel ve kesişen sekanslar halinde örgütlenerek birbirleriyle buluşup birbirlerini iterler, karşılıklı geçişlerle ivmelenerek konumlardan başka konumlara, bireyselden kollektife, kişiselden politiğe geçişi sağlarlar. böylece, özel yaşamlar politik kariyerlerden ve yaşantılardan ayrı tutularak kişisel ile politik alanlar arasındaki sınırlar korunur. oysa, eisenstein tüm ‘aşma’ doktrinine rağmen, diyalektiğin eski’den yeni’ye çarpıcı sıçramalarla geçişini kendi sinematografisinin merkezi haline getirir. istediği bir ‘düşünce’ sinemasıdır –yalnızca ‘bilinçlendirme’ peşinde değildir; bilinçlenme ve farkına varma anlarını abartarak (atraksiyonlar kurgusu diyordu buna) seyirciyi ‘düşünme’, ‘hissetme’ ve ‘coşku’ yaşantılarına yükseltmeyi önerir. formülü, ‘beyne yumruk gibi inen’ bir sinemadır.”
(*) alıntı: ulus baker’in körotonomedya’daki “yılmaz güney sinemasının bir özelliği üstüne” başlıklı şu yazısından.
(*) video: eisenstein, “staroye i novoye” (“eski ile yeni”).

Sunday, November 11, 2012

ATEŞE DÜŞEN KAR TANESİ “Kötü” Mahallenin Çocukları




Mehmet Faraç

Farklı kültürdeki insanları ulus yapan bir milletin kavgasız çocukları...
Oynayan çocukların dilleri farklıydı çünkü...

Evin arkasındakilerle ön cephesinde oynayan çocukların dilleri farklıydı çünkü...
Arkadakiler “Yumma” diye seslenirlerdi burunları hızmalı, allı yeşilli giyinen annelerine... Ön cephedekiler “Aney” ya da “Daye” derlerdi...  Arka cephede Araplar otururdu Kötüler Mahallesi’nde, ön cephede Kürtler...
Orada tüm doğallıkları ve içtenlikleriyle birbirinde zerre kadar fark görmeyen çocuklar vardı...
Farklı kültürdeki insanları ulus yapan bir milletin kavgasız çocukları...
Urfa’da, Süryani Kralı Kara Agbar’ın mezarının hemen aşağısında garip ve de çok gizemli bir mahalle vardı... Tepelerde, adeta birer şark çıbanı gibi duran kayalıklar ve insan bedenindeki kurşun yaralarını andıran mağaralar üzerine kurulmuştu o mahalle...
Sanki Taş Devri’nden bir köşe düşmüştü oralara ve tarihe parende attıran bir zaman makinesinin dişlileri takılıp kalmıştı o yakada!..
Yalnızlığın resmini mi çizmek ister birisi, manzara işte orası!.. Hani teneke parçalarını elmaslarla süslü bir vitrinin tam ortasına koyduğunuzda ucube bir tablo çıkar ya karşınıza; eski ile yeninin çatıştığı o mahalle, işte öylesine yaşamsal çarpıklıklar içerirdi kendi bağrında...
Eski zaman adamlarının yüz hatlarında destanlar taşıdığı o mahallede, bin yaşındaymış gibi gelirdi bize yaşlı insanlar!..
Derdik ki o zaman, işte o adamlardır bizi birbirimizin içinde, çalılara yuva kurmuş serçeler gibi dayanışma içinde tutan!..
Şerre rağmen hayır!..
Biz orada, ekmek peşindeki babaların biçare çocuklarıydık... Yaşamın her anını ateşe düşmüş bir kar tanesi gibi yaşardık!.. Tırnaklarımızı çatlatan taşları bile hayra yoran, yaz sıcağında nefes aldırmayan kara sineği mahlukat sayan!..
Yaşamın bir çizgi filmin hayalleri kadar bulutları andırdığı bir coğrafyada, şerre rağmen “her şeyde hayır vardır” diyen!..
İşte o yüzden, çaresizlik ve yoksulluğumuza karşın yüreğimize barış çivisi çakan hoşgörümüz yüzünden; karnımız doymuşsa o gün; bize çok uzak olan yarınları hiç düşünmezdik!..
Sanırdık ki dünyanın her tarafı böylesine çelişkiliydi... İnsanın tek eğlencesinin kendi hayalleri olduğu bir mahallede, yaşamın ufku ne kadar derin olabilirdi ki?..

Anne diyen diller!..
Ben o mahallede gözlerine çapak düşmüş bir sabinin mağrurluğuyla gözümü açtığımda sabaha; betonarme evimizin çevresinden yükselen çocuk seslerine odaklanırdım...
Farklı hançerelerden çıkan ses zenginliği, yüzümü gizemle saran sabah yellerini andırırdı!..
Evin arkasındakilerle ön cephesinde oynayan çocukların dilleri farklıydı çünkü...
Arkadakiler “Yumma” diye seslenirlerdi burunları hızmalı, allı yeşilli giyinen annelerine... Ön cephedekiler “Aney” ya da “Daye” derlerdi...  Arka cephede Araplar otururdu Kötüler Mahallesi’nde, ön cephede Kürtler...
Orada tüm doğallıkları ve içtenlikleriyle birbirinde zerre kadar fark görmeyen çocuklar vardı... Farklı kültürdeki insanları ulus yapan bir milletin kavgasız çocukları...
Bizler yaşamını Suriye sınırındaki mayınlı arazilerden hayvan ticareti yaparak geçiren dedemin adeta bir kasrı andıran çardaklı evinin önünde toplanırdık her gün...
Dile gelmeyen acı!..
O evin ön cephesindeki küçük meydanın tam orasında, bir elektrik direğinden sarkan sararmış bir ampulün ışığında bir araya gelirdik düşlerimizi anlattığımız akşamlarda!..
Yırtık ayakkabılarımızın altında çiğnenen toprak, kardeşliğimizin bin yıllık kilimine dönüşür ve bizler onun üzerinde çatışmasız yaşardık!..
Şimdi düşünüyorum da, uzaydan mı gelmişti o çocuklar yoksa başka bir diyardan mı?..
İnanın aklımıza gelmezdi, yüzünde yoksulluğunu taşıyan Mahmut neyin nesidir diye...
Ya da kapkara teninin ardında lekesiz bir masumiyet barındıran İsmail?.. Onun Arap olduğunu sormak kimin zihninden geçerdi ki?..
Ben söyleyeceğim ve belki de siz inanmayacaksınız... Bir gün olsun, evet bir gün olsun; kimse kimseye Kürt müsün, Arap mısın diye sormadı, geri kalmışlık ve cehaletin ortak kader olduğu o mahallede...
Orada hiçbir zaman, kimse kimseye kültürel kaygılarla yan bakmadı ve kimse bir başkasına farklı dilleriyle acı bir laf etmedi...
Bizler çocuktuk yalnızca... Ne etnik kaygılarımız vardı ne de bir bölünmüşlük, kamplaşma ya da ötekileştirme hissiyatımız!..
İnsan, önemsemediği, hatta bir zenginlik olarak gördüğü farklılıklar için kavga edebilir miydi ki?..

Aynı toprağın taşı!..
Yoktu birbirimizden farkımız, yoktu sorgulayacak niçinimiz ve de çatışacak gerekçemiz!..
Hepimiz bir araya geldiğimizde, Urfa şivesinin o yürek yakan vurgularıyla konuşur, aynı candan düşmüş kardeşler gibi dertleşir, Frenk suyu sürdüğümüz kuru ekmeği mutlulukla paylaşırdık...
Aynı giyinirdik hepimiz, yoksulluğumuzu yaratan güzergâhlarda!..
Ceplerimiz harçlıksız, dizlerimiz yamalı ancak dillerimiz kavgasız...
Büyüklerimiz birbiriyle anlaşırdı farklı dillerde. Analarımız aynı hamuru sererdi tezek ateşinin ısıttığı sacın üstüne...
Babalarımız ekmeğini, bizler oyuncağımızı taştan çıkarırdık!..
Mayınla havaya uçan canlarımız aynı toprağa düşerdi Suriye sınırında...
Aynı taşlardan gülleler yapan çocuklar, aynı ülkenin toprağına savururlardı taş misketleri!..
Kamyon lastiğinden ürettiğimiz çemberler aynı ellerde çevrilirdi kardeşlik sokaklarında!..
Yüreğe düşen öfke!..
Büyüdük, geliştik ve ilerledik... Dünyaya bakışımız, ekmekle ve ihanetle kavgamız değişti ama insana bakışımız değişmedi...
Zaman yılları geride bıraktı ve biz geçmişimizde kalan barışımızla yürüdük çoluk çocuğa karışana kadar!..
Peki ne oldu çok sonraları, üç dinin bile kardeşçesine yaşadığı topraklara?..
Niçin dinler barış içindeydi de diller kavga etmeye başladı?.. Aynı sokakta çember çeviren çocuklar niçin pusular kurdular birbirilerine...
Aynı toprağa misket savuran çocuklar neden kurşun sıkmaya başladılar kardeş tenine...
Urfa’nın ya da o coğrafyanın toprağına kan bulaştırdı birileri!.. Dile kavga, yüreğe öfke koydu kimileri!..
Nifak öylesine derinlere ekildi ki barış; filiz verecek toprak bile bulamadı!..
O coğrafyanın aynı topacı döndüren çocukları, entrikaların çevrildiği kaotik topraklarda birbirilerini anlayamaz oldu...

Bu kavga niye?..
Ötekileştirme insanlığa çelme taktı, etnik şiddet bir bubi tuzağına dönüştü...
Evet, o coğrafyada önce siyaset değişti, sonra insan... Barışı bir ademoğlunun yaslandığı baston gibi kavrayanlar, şiddete sırt vermeye başladı!..
Bu yüzden dil kavgası ekmek kavgasının önüne geçti...
Peki, ben sizi durup dururken mi Urfa’nın Kötüler Mahallesi’ne, barışın çocuk olduğu günlere götürdüm?..
BDP’nin “İki dilli hayat” kampanyasını duyunca aklıma Kötüler Mahallesi geldi... Zihnim beni dillerin aynı nağmeleri hesapsızca mırıldandığı bir coğrafyanın eski günlerine götürdü!.. Oturup düşündüm, hoşgörünün bazen topaç, bazen bir çemberin çevresinde döndüğü sokaklarda barışın frenine kim bastı?..

Ve biz 30 yılda bu kavganın içine nasıl geldik?..

Saturday, November 10, 2012

Tanrısız Bir Aziz: Albert Camus



Esin Coşkun

Kimileri onu, insanın sosyal ve siyasal alandaki tavrının adalet düşüncesinden hareketle olması gerektiği yönündeki düşünceleri, herkes için görece bir özgürlük istemesi ve ilkçağ değerlerine duyduğu yakınlıktan dolayı bir hümanist, gizli bir ahlakçı ya da doğa tutkunu olarak yorumlar. Ama belki de o sadece nasıl "Tanrısız bir aziz" olunacağının yolunu arıyordu ve kendisinden önce geliştirilen felsefi düşünceler onu tatmin etmiyordu.
1957 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan Albert Camus'nün, yayımlanan ilk eseri Tersi ve Yüzü'nden itibaren tüm romanlarına yansıyan ve Sisyphos Söyleni ve Başkaldıran İnsan adlı denemelerinde büyük bir açıklıkla ortaya koyduğu felsefi düşünceleri, onun ölüm gerçeği karşısında yaşamın anlamını sorguladığı ve ölüme rağmen nasıl yaşamak gerektiğini bulmaya çalıştığı zorlu bir süreç olarak karşımıza çıkar.

"Yaşam, tüm anlamsızlığına rağmen sürdürülmelidir"
Camus, düşüncelerinin başlangıcı olarak Sisyphos Söyleni'nde (1942) intihar sorununu ortaya atar. Ona göre, "gerçekten önemli olan bir tek felsefe sorunu vardır; intihar." İntihar sorunsalından hareketle yaşamın yaşanmaya değip değmediğini cevaplamaya çalışırken, bir yandan da intiharın "absurde" karşısında bir çözüm olup olamayacağını araştırır. Yani kendine intiharı değil, "absurde" kavramını hareket noktası olarak almıştır. Onun "absurde" olarak adlandırdığı felsefi düşüncesinin özü, tek gerçek olan ölüm karşısında insan yaşamının anlamsızlığıdır. Absurde, insan bilincinin dünyanın sessizliğiyle karşılaşması sonucu doğar. Yani dünya yaşamın anlamını bulmaya çalışan insan bilincinin sorularını yanıtsız bırakır. Buna karşılık ölüm, hayattaki tek gerçeklik olarak ortaya çıkar. Mantıksal sonuç, bir gün nasıl olsa yok olunacağına göre yaşamanın anlamsız olduğudur.
Ancak Camus bu noktada durur ve yaşamın tüm anlamsızlığına rağmen yaşanması gerektiğine karar verir. İntihar, absurde karşısında bir çözüm değildir. Ve Camus, ölüm karşısında umudu/aşkınlığı da kabul etmez; Tanrıyı yadsır. Yadsımasının temelinde ölüm ve kötülük fikriyle Tanrı fikrinin bağdaşmaması vardır. Tanrı ve ölümden sonra başka bir yaşam olmadığına ve intihar da bir çözüm teşkil etmediğine göre insan yaşamaya devam etmelidir; ama nasıl? Bu noktada Yunan mitolojisinin trajik kahramanı Sisyphos karşımıza çıkar. Sisyphe, Tanrıları aldatmış ve onlar tarafından bir kayayı bir dağın tepesine çıkarmakla cezalandırılmıştır. Kaya dağın tepesine geldiğinde aşağı doğru yuvarlanır ve Sisyphos onu tekrar çıkarır. Bu durum bu şekilde devam edip gidecektir. Camus, Sisyphe'yi absurde bir kahraman olarak yorumlar. Ona göre Sisyphe'nin durumu hem trajiktir, hem de durumunda metafizik bir mutluluk vardır. O, Tanrılara başkaldırmış ve yazgısını (kayayı) sahiplenmiştir. Camus bundan dolayı mutlu bir Sisyphos hayal etmemiz gerektiğini söyler.

"Başkaldırı, kölenin efendisine hayır demesiyle ortaya çıkar"
Bu eserde Camus'nün "nicelik ahlakı"yla tanışırız. Camus, insanın kendi yazgısını sahiplenip yaşayabildiği kadar çok yaşaması gerektiğini öne sürer; intihar etmeden ve aşkınlığa sapmadan. Absurde durumun devam edebilmesi için insan bilinci ve dünyanın karşıtlığının devam etmesi gerekir. Bu karşıtlığı oluşturan taraflardan birinin ortadan kalkması absurde'ün ortadan kalkmasıdır. Ancak, absurde'ün farkına varan kişi bundan vazgeçemez. Camus, insanın kendiyle, başkalarıyla ve dünyayla yabancılaşmasının absurde duyguyu oluşturduğunu söyler. Yabancı (1942) adlı romanı, Mersault karakteri çevresinde, absurde düşünce ve duygunun, absurde insanın ve nicelik ahlakının somut örneklendirilmesi olarak karşımıza çıkar. Sisyphos Söyleni'nde absurde kahramanlar olarak Don Juan, oyuncu, fatih ve "yaratıcı" sanatçıyı (romancı) ortaya atar. Bunlar, yaşamı olabildiğince fazla yaşamak ve kendi bilinçlerinde yeniden şekillendirmek yeteneğine sahip oldukları için absurde kahramanlar olarak sunulurlar. Ancak, Camus'nün daha sonra geliştireceği "başkaldırma felsefesi" temelinde ele alındığında, onun asıl olumlu kahramanı "yaratıcı" sanatçıdır. Dünyaya ve yaşama bir anlam bulmaya çalışan, dünyayı değişik biçimde şekillendirebilen, insanın ihtiyacı olan birlik duygusunu yaratabilen romancılar onun olumlu başkaldırısının kahramanlarıdır. Bu bağlamda Kafka ve Dostoyevski'yi felsefi düşüncesine en yakın yaratıcı sanatçılar olarak kabul eder. Ve ona göre gerçek başkaldırı tarihi Marquis de Sade, Dostoyevski ve Nietzsche ile başlar.
Camus, Sisyphos Söyleni'nde absurde dünya karşısında insanın yaşama devam etmesi gerektiğini öne sürerken önemli bir sorunu yanıtsız bırakmıştır. Felsefi görüşlerinin sonucunda belirsiz bir nicelik ahlakı ortaya çıkmış ve görüşleri "nihilizme" kapı aralamıştır. Ancak, daha sonra gelen Başkaldıran İnsan (1951) adlı felsefi denemesi onu nihilizmden uzaklaştırarak, olumlu bir başkaldırı ve yaşam felsefesine ulaştırır.
Başkaldıran İnsan, cinayet sorunundan hareketle başlar ve başkaldırının tarihini ilkçağlara kadar götürür. Başkaldırı, Camus'ye göre kölenin efendisine "hayır" demesiyle ortaya çıkar. Kölenin belli bir sınırı ifade eden "hayır"ı, içinde "evet"i de barındırır. Köle, haksızlığa uğradığını düşündüğü için hayır demiştir ve bununla birlikte haklı olduğu bilinci uyanmıştır. Ancak hayır demek yeterli değildir. Hayır diyen kişinin eyleme de geçmesi gerekir. Ama başkaldıran kişi güçten, dayanaktan yoksundur. Bu durumda başkaldırısının kaynağına inancı koyar; haklı olduğu inancını ve adalet duygusunu. Yani Camus, başkaldırının kaynağını "adalet" gibi olumlu bir değere dayandırır ve bu şekilde her değerin yoksanması olarak ortaya çıkan nihilizmden ve bilinçsiz saldırganlık olan anarşizmden ayrılır.

"Romantikler, kötülüğü yeniden kurmaktan başka bir şey yapmazlar"
Camus iki tür başkaldırıdan bahseder; metafizik başkaldırı ve tarihsel başkaldırı. Metafizik başkaldırı, Tanrının yadsınmasıdır. Sisyphos Söyleni'nde olduğu gibi Yunan mitolojisinin başka bir kahramanı, Prometheus, ilk başkaldıran olarak ortaya çıkar. Prometheus, kendi gücünün bilincine varmış ve Tanrılara başkaldırmıştır. Tanrı karşısında insanın düştüğü durumu protesto eder. İlkçağlarda Lucretius ve Epicuros'ta metafizik başkaldırının izini sürse de Camus metafizik başkaldırının Batı'da esas olarak Hıristiyanlık ile başladığını ifade eder. Metafizik başkaldırmada kişi ölüm, adaletsizlik, kötülük gibi olumsuzlukların nedeni olarak Tanrıyı görür. Yani kaynağında din ve Tanrı vardır. Bunların olmadığı yerde metafizik başkaldırı da olmaz. Ve başkaldırı, 18. yüzyıl sonlarında Sade ile başlar. Dostoyevski ve Nietzsche'yle devam eder.
Sade'ın romanlarında ilan ettiği "sınırsız özgürlük" istemi, Tanrının ve başkalarının yoksanması, sadece kendi varlığının tanınması ile sonuçlanır. Sade'ın başkaldırısı, kötülüğü ve cinayeti yayan olumsuz bir başkaldırıdır ve "cinayet cumhuriyeti"yle sonuçlanır. Camus'ye göre Sade'ın isteği gerçekleşmiştir; artık cinayet polise mal olmuştur. Sade gibi romantiklerin başkaldırısı da olumsuz başkaldırıdır. Tanrıyı yadsıyan ve kötülükle savaşmak için yola çıkan romantikler, iyiliği terk edip kötülüğü yeniden kurmaktan başka bir şey yapmazlar.
Camus'ye göre başkaldırıyı olumlu bir değere yönelten ilk başkaldırı Ivan'ın başkaldırısıdır. Dostoyevski'nin Ivan'ı, Tanrı yerine adalet kavramını koyar. Ona göre, ölümsüzlüğün olmadığı yerde erdem, erdemin olmadığı yerde yasa yoktur. Mantıksal akıl yürütmesinde "Tanrı yoksa her şey mubahtır" sonucuna ulaşan Ivan, erdem ve cinayet arasında sıkışarak, Tanrı egemenliği yerine insan egemenliğini geçirir. Bu başkaldırı, özünde adalet duygusunu barındırdığı için başkaldırının temellerini oluştursa da, Tanrı adaletinin yerini alacak olan insan adaleti, Camus'nün deyimiyle, "Paul'den Stalin'e varıncaya kadar, Sezar'ı seçmiş papalar, yalnız kendi kendilerini seçen Sezar'ların yolunu açmış olacaklardır."

"Nietzsche, en çok haksızlığa uğramış ve ihanet edilmiş kişidir"
Tanrının öldüğünü ilan eden Nietzsche, onun yerine "üstün insan"ı geçirir. Üstün insan yeryüzünden çıkacaktır ve bu yüzden Nietzsche yeryüzünü aşan her şeye "hayır" der. Ona göre, insanın yaratıcı olabilmesi için öncelikle bütün değerleri yıkması gerekir. Asıl başkaldırı burada başlar. Hıristiyanlığın ve köleliğin bütün değerlerini yıktıktan sonra yerine insani değerleri geçirir, üstün insanı koyar. Bir değer önermesi bakımından Nietzsche'nin başkaldırısı olumlu bir başkaldırıdır. Ancak, kendinden sonra gelen kuşaklar onun mirasını çarpıtmış, öldürmeye ve yıkıma varan "nihilizm"in yolunu açmıştır. Bu bakımdan Nietzsche, Camus'ye göre en çok haksızlığa uğramış ve ihanet edilmiş kişidir.
Metafizik başkaldırı, Tanrının öldürülmesiyle sonuçlanmıştır. Tarihsel başkaldırı, metafizik başkaldırının eyleme geçmiş şeklidir ve Tanrı öldükten sonra yerini tarih alır. Tarihsel başkaldırı kendini "devrim"de somutlar. Devrimler yoluyla insan, tarihin tanrısı olmaya yönelir. Bu bağlamda, 1789 Fransız Devrimi'yle birlikte tarihsel başkaldırı başlamıştır. Camus, tarihsel başkaldırının özünde insan öldürme ve daha da ileri giderek kral ve Tanrı öldürmeyi bulur. Saint-Just, Rousseau'nun Toplumsal Sözleşme'sinden yola çıkarak 16. Louis'yi öldürtür. Kral, Tanrının yeryüzündeki temsilcisidir, ona dayanarak yönetir ve adalet uygular. Saint-Just, kralı öldürmekle bir ilkeyi öldürmüş olur. Tanrı yasasının yerini doğa yasası alır, kral egemenliğinin yerini halk egemenliği.

"Tarihte ortaya çıkan devrimler başkaldırının özünden sapmıştır"
Camus'nün tarihsel başkaldırısının asıl hedefi komünizmdir. Faşizme de yer vermesinin nedeni, hem Mussolini hem de Hitler'in Nietzsche ve Hegel'e dayandırdıkları görüşleridir. Onlar, dünyanın hiçbir anlamı olmadığı, tarihin gücün rastlantısallığından başka bir şey olmadığı görüşünden hareket ederler. Devlet terörünü meşrulaştırırlar. Ancak, nihilist ahlak üzerine kurulu faşizm ve nazizm evrensel değildir, bu bakımdan komünizmden ayrılır. Komünizm, dünya imparatorluğu fikrinden hareket eder.
Camus'ye göre, Marks tarihsel diyalektik konusundaki görüşlerini Hegel'in tarih felsefesinden alır. Hegel'in köle-efendi toplumu, Marks'ın proletarya diktatörlüğüyle sonuçlanır. Tanrının yerini tarih almış; eşitlik ve özgürlük kavramlarıyla, tarihin sonundaki cennet vaadiyle ortaya çıkan komünizm, tümlüğü gerçekleştirmek adına özgürlüğü askıya almış ve insanları kölelikte eşitliğe götürmüştür. Sonucu, Tanrı egemenliği yerine diktatörlerin egemenliği ve devlet terörüdür. Camus, Başkaldıran İnsan'da "kibar katiller"den bahseder. Bunlar, 1905 yılında Rusya'da ortaya çıkan ve bir dizi bombalı suikast düzenleyen Rus yıldırıcılarıdır. Kalyalev ve arkadaşları adalet, özgürlük ve devrim için Büyükdük Sergey'i öldürmek isterler. Bombayı atmakla görevlendirilen Kalyalev, Büyükdük'ün arabasında çocuklar da olduğu için eylemi gerçekleştirmez. Ama daha sonra Büyükdük'ü öldürür ve yakalanır. Hiçbir şekilde inancından ödün vermeyen, ne Tanrıya sığınan ne de af dileyen Kalyalev kendini ülkesi, halkın özgürlüğü ve gelecek kuşaklar için feda eder. Camus, Rus yıldırıcılarının başkaldırısını bir değer yarattığı için olumlu bulur. İnsan hayatına karşılık insan hayatı sunulmuş, tarih ve yoksayıcılık aşılmıştır.
Camus'nün metafizik başkaldırı ve tarihsel başkaldırı incelemesi onu olumsuz başkaldırıya götürür ve Camus bu tür bir başkaldırıyı reddeder. Ona göre, tarihte ortaya çıkan devrimler başkaldırının özünden sapmıştır. Onun öngördüğü başkaldırı, absurde'e ve kötülüğe karşıdır ve insanı intihardan alıkoyar. Başkaldırma düşüncesinde, sınırlı bir özgürlük istemiyle birlikte, herkes için iyilik ve adalet, ölüme ve öldürmeye karşı olma vardır. Descartes'ın "düşünüyorum öyleyse varım"ı, Camus'de "başkaldırıyorum öyleyse varız"a dönüşür. Camus bu tür bir başkaldırıyı sanatta ve sendikacılıkta bulur. Sanat, özellikle de roman, insanın istediği birlik düşüncesini "yaratma"yı başardığı ve bunu yaparken de nihilizm ve cinayetten uzaklaştığı ölçüde başkaldırının kaynağında yer alır. Sendikacılıkta ise, birey ve toplum arasında bir denge kurulmuştur, birbirlerini ortadan kaldırmaya yönelmezler.
Camus, Arthur Koestler ile birlikte yazdıkları İdam adlı kitabın kendisine ait "Giyotin Üzerine" adlı bölümünde, Başkaldıran İnsan'ın temel düşüncelerinden biri olan ölüm cezasını tartışır; faydasız ve suç arttırıcı olduğunu öne sürer. Ölüm cezası ona göre toplumsal bir cinayettir; bu cinayette devlet ve toplum suç ortaklığı eder. Buradan da hem Veba'da (1947), hem de Düşüş'te (1956) üzerinde durduğu insanın "suçsuz olmadığı" görüşüne ulaşır. Ona göre, bir insanı öldürmekle bir insanın ölümüne seyirci kalmak arasında bir fark yoktur. Düşüş'ün kahramanı cezalı-yargıç Clamence, kendisiyle yüzleştiğinde suçun kendi dışında değil, kendisinde olduğunu anlar. Aynı şekilde Veba'daki Tarrou, idama mahkûm edilen bir sanığın duruşmasını izlediğinde, yargıç olan babasına bu toplumsal suçtaki rolünden dolayı sırt çevirecek ve aynı zamanda kendisinin de bu suçtaki rolünü kavrayacaktır. Ona göre, böyle bir suça seyirci kalan hiç kimse masum değildir. Gerçekten masum olmak istiyorsak, insanları sevmemiz ve kötülükle savaşmamız gerekir. Tarrou, gittiği her yerde kötülükle savaşarak "Tanrısız bir aziz" olmaya çalışır.

"Ölüm, hayatın değerini anlamamızı sağladığı oranda değerlidir"
Veba, Oran kentinde başlayan veba salgınına karşı insanın mücadelesini konu alır. Veba hastalığı romanda dünyadaki kötülüklerin simgesi olarak sunulmuştur. Rahip Paneloux vebayı, insanların şimdiye kadar işledikleri günahların bedeli olarak görür ve hak edilen bir ceza olarak yorumlar. Tanrısız Dr. Rieux ise, vebayı bir kötülük olarak kabul eder ve kötülükle savaşılması gerektiğini düşünür. İnsanları sever ve onlara yardım etmeye çalışır. Bir hümanist ve ahlakçı olarak karşımıza çıkar. O ve arkadaşları dayanışma içinde vebayla savaşır ve başarılı olurlar. Ancak Dr. Rieux, bu başarının geçici olduğunu ve vebanın bir gün tekrar ortaya çıkacağını bilir. Ve bir şeyin daha bilincindedir; bir gün ölümle birlikte yok olacağımız halde yaşadığımız sürece kötülükle savaşmamız gerektiğinin.
Camus'nün 1948 yılında yayımlanan Sıkıyönetim adlı eseri de Veba'yla benzerlik gösterir. Burada tarihsel kötülük konu edilmektedir. Veba ve sekreteri ölüm, Cadiz şehrini ele geçirir. Bu kötülüğe karşı Diego'nun insan sevgisinden kaynaklanan başkaldırısı yükselir.
Camus'nün olumsuz başkaldırıyı örneklediği en önemli eseri Caligula (1938) adlı oyunudur. Caligula, Sade'ın "cinsellik" ve "cinayet" bağlamında geliştirdiği "sınırsız özgürlük" fikrinin ve nihilizmin açık bir eleştirisi olarak ortaya çıkar. Aynı zamanda, Tanrının yerine insanı geçirmekle sonuçlanan başkaldırının saptığı yanlış yolu gösterir.
Aslında Camus, yayımlanan ilk kitabı Tersi ve Yüzü'nde (1937) ortaya attığı düşüncelere bütün kitaplarında sadık kalmıştır. 1958 yılında ikinci baskısı yapıldığında, bu kitabın düşüncelerinin temelini oluşturduğunu doğrular. Sonraki kitaplarında yer alan; Akdeniz'in tabiatına duyduğu hayranlık ve tabiat sevgisi, aşk ihtiyacı, yaşam ve ölüm ikileminden kaynaklanan yaşam sevgisi, bu dünya insanın sahip olabileceği tek dünya olduğu ve tek gerçek olan ölüme ve yaşamda sürekli karşılaşılan felaketlere rağmen insanın yaşama aşkıyla mutlu olmaya çalışması gibi kavramlar ilk filizlerini Tersi ve Yüzü'nde verir. Hayat ve ölüm, mutluluk ve mutsuzluk, tarih ve tabiat, gençlik ve ihtiyarlık, iyilik ve kötülük hayatın iki yüzünü işaret eder. Ve ölüm, hayatın değerini anlamamızı sağladığı oranda değerlidir. Bu yüzden Camus "Mutlu Ölüm"den bahseder.
4 Ocak 1960 tarihinde bir trafik kazasında ölen Camus'yü ve eserlerini anlayabilmek için onun hayatını, yaşadığı dönemi, dönemin siyasi ve askeri olaylarını göz önünde bulundurmak gerekir. İki dünya savaşı, faşizm ve komünizm, çocukluğunu ve ilk gençlik yıllarını geçirdiği, tabiatına hayran olduğu, sık sık geri döndüğü Cezayir, Cezayir'in kanlı ayaklanmaları ve özgürlük mücadelesi, ayrıca gençlik yıllarında yakalandığı tüberküloz Camus'nün eserlerine damgasını vurmuştur. Bir umut olarak gördüğü komünizm onun en büyük hayal kırıklığıdır. O, insan ve tabiat sevgisine inanmış, bu yaşamda insanın hak ettiği mutluluğa ve barışa ulaşabilmesi için inancının temeline herkes için görece bir özgürlük, adalet ve ahlak fikrini yerleştirmiştir. Bu bakımdan Camus, tam bir hümanist ve tam bir ahlakçıdır.

Thursday, November 8, 2012

Tommaso Campanella (1568-1639)




Tommaso Campanella (1568-1639), düşüncelerini yirmi yedi yıllık hapis hayatıyla ödemiş bir düşünce kahramanıdır. Onun yaşadığı dönem, Avrupa katolik dünyasının parçalanmaya başladığı, modern dünyayı hazırlayan politik, ekonomik ve kültürel olayların oluştuğu günlere rastlar. Daha XIV. ve XV. yüzyıllarda, katolik Kilisesinin katı dogmalarına, büyük ve haksız zenginliğine, derebeylik düzeninin kötülüklerine karşı, çeşitli tarikatların önderliğinde, yer yer baş gösteren ayaklanmalar Avrupa'yı baştan başa saran bir nitelik kazanmıştı. Bir yandan Kilisenin, bir yandan da kral kuvvetlerinin bastırıp ortadan kaldırdığı bu tarikat ayaklanmaları, başka başka yerlerde, başka adlarla yeniden örgütlenip harekete geçiyordu. İşte, Bohemya'da uzun süre etkin olan Picard'lar ya da Adamist'ler! İşte, İtalya, Fransa ve Almanya'da «insanın bu dünyada mutlu olmasını» isteyen Beggard'lar! İşte, İngiltere'deki Wyclif'çiler, orta Avrupa'daki Hus'cular! Bütün bu tarikatlar, dinsel yenilikler yanında, daha haklı bir toplumsal düzen kurma çabası içindeydiler. Hus'cuların bir kolu olan Taborit'ler, dinsel törenlerin bir çoğunu atmakla kalmıyor, din reformunu mal ortaklığına dayanan toplumsal bir devrimle tamamlamak istiyorlardı.

İşte, Campanella bu toplumcu görüşten, bu devrimci ilkelerden yola çıkar ve «Ben doğacak yeni sabahların çan sesiyim» der. Ne yazık ki, ufukta beliren bu yeni sabahı göremiyecektir. Ama, onun adı felsefe ve sosyal doktrinler tarihinde, bir müjdeci olarak, yaşamış ve yaşayacaktır.

Campanella, İtalya'da Calabria bölgesinde Stilo kasabasında dünyaya geliyor. Daha küçük yaştan, üstün zekâsı ve okumaya olan aşırı tutkunluğuyla dikkati çekiyor. On üç yaşında çeşitli konular üstüne şiirler yazıyor, uzun uzun söylevler veriyor. On beş yaşında Cosenza dominiken manastırına giriyor ve orada Aquino'lu ermiş Augustinus'un «Şomma Theologica»sını defalarca okuyor. Çok geçmeden manastırda okumadığı eser kalmıyor. Bilgiye olan susuzluğunu bir şiirinde şöyle dile getiriyor: «Dünyanın bütün kitapları doyuramaz kafamın açlığını. Neler neler okumadım! Ama yine de kafamın açlığından ölüyorum... Anlayışım arttıkça, bilgim eksiliyor...»
Dinsel konulardan az zamanda bıkan Campanella, felsefeye veriyor kendini. Büyük İtalyan filozofu Telesio'da aradığı önderi buluyor. Doğruyu kitaplardan çok, tabiatın gözleminde arayan Telesio, Aristoteles'in bütün bir çağı etkileyen felsefesine karşı tabiat felsefesini savunuyordu. Bu amaçla da Academia Telesiana adıyla bir felsefe derneği kurmuştu. Telesio'nun temel düşüncesi şuydu: Bilim soyut kavramlardan değil, gerçek varlıklardan yola çıkmalıdır; deney, bilimin başvurması gereken temel kuraldır.

Campanella yirmi iki yaşında ilk eserini yazıyor. Bu, Telesio'yu düşmanlarına karşı savunmak ve Aristoteles felsefesini çürütmek amacıyla kaleme aldığı Philosophia sensibus demostratat'tır. Eser cizvitlerin saldırısına uğruyor. Sapkınlık ve büyücülükle suçlanan Campanella, Papa'nın emriyle Cosenza'dan ayrılıp Stilo'ya dönmek zorunda kalıyor. Stilo manastırında boş vakitlerini okumak, bilgisini arttırmakla değerlendiren Campanella, çok geçmeden «bu dar ve karanlık hapis-evinden» kaçıyor. On yıl, İtalya'yı baştan başa dolaşıyor. Venedik'te Galile'yle, daha bir çok tarihçi ve filozofla tanışıyor. Uğradığı yerlerde, alışılmış düşüncelerle, kör inançlarla savaşıyor. İtalya'nın hemen bütün büyük kentlerini gördükten sonra, savaşkan ve kararlı, Stilo'ya dönüyor.

Campanella'nın hayat dramı burada başlıyor. 1600'lerde bütün güney İtalya, İspanya'nın bir sömürgesi haline gelmişti. Özellikle Calabria bölgesi, din adamlarının elinde daha da yoksullaşmıştı. Bir yandan enkizisyon vahşeti, bir yandan yoksulluk, toplumsal isteklere yol açmaktaydı. Kültür merkezleri olan kitaplıklar ve akademiler kapatılmıştı. Serbest düşünce manastırlarda barınabiliyordu ancak.

Yurdunu İspanyol boyunduruğundan kurtarmayı düşünen Campanella bir ayaklanma tertiplemeye başlıyor. Pietro Giannone «Napoli Tarihi» adlı eserinde bu ayaklanma için şunları söylüyor: «Campanella yeni düşünceleri, özgürlük ve cumhuriyet tasarılarıyla az kalsın Calabria'nın altını üstüne getirecekti. Krallıkları yeni bir düzene sokmaya, toplumları yönetecek anayasalar koymaya kadar ileri götürmüştü işi.» Anlaşılan, Campanella, sonradan hapiste yazacağı Güneş Ülkesi'nin toplum düzenini daha o zamandan tasarlamış, politik ayaklanmayı, daha önceki sapkın tarikatların yaptığı gibi, toplumsal bir reformla tamamlamaya kalkmıştı.

Papa Paulus V, Urbanus VII, Bacon ve Richelieu gibi astrolojinin özel etkilerine inanan Campanella, yıldızlardaki birtakım belirtilere bakıp, dünya yüzünde, özellikle Napoli krallığında ve Calabria'da devrimler olacağını söylüyordu. Dinsel ve toplumsal alanda gerekli saydığı yenilik düşüncelerini birçok manastır rahiplerine benimsetmişti. Giannone'ye bakılırsa, üç yüzü aşkın rahip bu ayaklanmaya katılıyor. Bir çok vaiz halkın arasına girip «Özgürlüğe kavuşmak, parayla insan kanı akıtan, yoksulları ezen kral adamlarının işkencelerine son vermek için birleşmeye» çağırıyorlar onu. Napoli'li birçok soylularla birlikte bir hayli piskopos da bu ayaklanmayı destekliyor. Bu ara, bir Türk donanmasının yardımı da sağlanıyor.

Ama, ayaklanma önceden haber alınarak önleniyor ve bir Türk gemisine kaçmak üzere anlaştığı bir kayıkçıyı bekleyen Campanella bir kulübede yakalanarak Napoli'ye götürülüyor. Atıldığı hapisevinde korkunç işkencelere uğruyor. «Atheimus triumphatus» adlı eserinin önsözünde Campanella çektiği işkenceleri şöyle anlatıyor:«Elli hapisevine girdim çıktım. Yedi kez, tüyler ürpertici işkencelere uğradım. Son işkence kırk saat sürdü. Bedenimi iplerle sıkı sıkı sarıp kan revan içinde bıraktılar. Ellerimi arkaya bağlayıp, sivri bir kazığın üstüne sallandırdılar beni. Kırk saat sonra beni öldü sandılar, işkenceyi durdurdular. İşkencecilerimden bazıları, daha da canımı yakmak için, asılı bulunduğum ipi habire oynatıyor, boyuna küfür savuruyorlardı. Bazıları da, «Yaman adam, doğrusu» demekten kendilerini alamıyorlardı. Hiç bir şeyle sarsamadılar, alt edemediler beni, bir tek söz bile alamadılar ağzımdan.1 Tam altı ay süren bir hastalıktan, bir mucizeyle kurtulduktan sonra, bir çukura attılar beni. On beş ay kaldım orada. Sonra yargıç önüne çıkarıldım. Önce bana: «Öğrenmediğin şeyi nasıl bilebilirsin? Şeytan mı var senin emrinde?» diye sordular. Ben de: «Bildiklerimi öğrenmek için, sizin içtiğiniz şarapların on misli kandil yağı harcadım» diye karşılık verdim. Üç Düzmeci adlı kitabı yazmakla suçladılar beni. Oysa, ben daha dünyaya gelmeden basılmıştı bu kitap. Beni Demokritos'un düşüncelerini benimsemekle, kiliseye karşı düşmanca duygular beslemekle, din kurallarının dışına çıkmakla suçladılar. Güneş'te, Ay'da ve yıldızlarda devrimleri haber veren belirtileri ileri sürüp ayaklanmalar hazırlamakla, dünyayı sonsuz ve bozulmaz gösteren Aristoteles'e karşı çıkmakla suçladılar beni. Bütün bunlardan ötürü, beni tıpkı Jeramiah gibi, havasız, ışıksız bir çukura tıkadılar.»

Campanella'nın hapislik hayatı yirmi yedi yıl sürüyor. Böylesine uzun bir işkence hayatına Campanella gibi ruh ve kafaca sağlam, inançlarında sarsılmaz bir insan dayanabilirdi ancak. Nitekim işkencecilerine karşı başı hep havada kalıyor, onlardan ne bağışlanmasını istiyor, ne de yardım bekliyor. İstediği tek şey, kitap, kâğıt ve kalem; yani, kafasını beslemek ve kafasının ürünlerini dışarıya saçmak.

Campanella'nın hapis hayatı 1626'da sona eriyor. İspanya kralı Philip III'ün ölümünden sonra (1621), papa Urbanus VIII ‘in beş yıl süren çabasıyla serbest bırakılıp Roma'ya gidiyor. Çok geçmeden, pusuda bekleyen düşmanlarının saldırısına uğruyor ve Fransız elçisinin yardımıyla Fransa'ya kaçıyor. Kardinal Richelieu ve Louis XIII.'den yakınlık ve yardım gören Campanella ömrünün geri kalan kısmını Paris'te dominiken manastırında sessiz ve rahat, geçiriyor. 1639'da, yetmiş bir yaşında ölüyor.

Campanella,hemen hepsi Lâtince olan sayısız eserler yazmıştır. Felsefe tarihinde Campanella'nın adı, Aristoteles felsefesinin düşmanı ve deneysel yöntemin öncüsü olarak anılmaktadır. Bacon'dan önce, fizik alanında, gözlem olmadan, varsayımlar deneylemeyle kontrol edilmeden sağlam hiç bir bilgiye varılamaz, diyen o olmuştur (G. Fonsgrive), Calabria'lı filozof, her şeyden önce, felsefeyle tanrıbilimi birbirinden ayırmak gerektiğini ileri sürüyor. Ona göre, felsefe duygu ve akıl yoluyla varılan tabiat bilgisidir, İncil'se imanla tabiat-üstü dünyasını tanımayı amaç edinmiştir. Tabiatı öğrenmek, günlük yaşayışımızda ondan faydalanmak anlamına geldiği halde, tanrıbilim sadece ruhun kurtuluşuyla ilgilenmektedir. Onun için, felsefe, tabiatın sırlarına yönelmiş bir araştırma olarak, Kutsal kitapların baskısından kendini kurtarmalıdır. Çünkü, bu kitapların böylesi bilgiyle hiç bir ilişkisi yoktur. Ayrıca felsefe, kendini insandan (örneğin, Aristoteles'ten) gelen her türlü otoriteden de kurtarmalıdır. (Bruna Widmar)

Felsefe eserlerinin değeri ne denli büyük olursa olsun, Carnpanella'dan bugüne kalan, adını ölümsüzleştiren şey, hiç şüphe yok ki, Güneş Ülkesi'nde dile getirdiği toplumsal bir düzen düşüncesidir. İlk defa Utrecht'de 1643'de basılmış olan Güneş Ülkesi, (Civitas Solis), Platon'un Devlet'i ve Thomas More'un Utopia'sıyla aynı düşünce çizgisi üzerinde, insanoğlunu mutlu bir yaşayışa kavuşturma yolundaki isteklerin en temiziyle yazılmış eserlerin başında gelir.

Güneş Ülkesi, Campanella'nın, günün birinde gerçekleşeceğini düşündüğü filozofça bir devlet tasarısıdır. Campanella bütün kötülüklerin ve haksızlıkların kaynağı, insanın kendinden başkasını düşünmemesinde, dünya malının benim senin diye bölüşülmesinde buluyor. Ona göre, insanlar, genel yarar kaygusundan uzak oldukları sürece, kendi dar çevrelerinde, kendilerinden başkasını düşünmezler. Oysa, toplum halinde birleşen insanların amacı genel yarar olmalıdır. Özel çıkarları kaldıralım, toplum yararından başka bir şey kalmaz ortada. Bencil davranışlar, eninde sonunda, toplum güçlerinin çatışmasına yol açar. Oysa bu güçlerin genel yarara yönelmesi, güçler arasında tutarlı bir denge yaratır. Onun için, Güneş Ülkesi'nde her şey devletin, genel yararın buyruğu altındadır.

Ama, denilecektir ki, özel mal mülk olmazsa, insanları nasıl çalıştırırız? Campanella buna, insanlarda dayanışma bilinci, topluma yararlı olma isteği yaratarak, diye cevap verecektir. Tarih bize Romalıların, yoksulluklarına rağmen, yurtları uğruna seve seve savaşa atıldıklarını göstermiyor mu? İlk Hıristiyanlar zamanında, kazançtan, mal mülk düşüncesinden uzak, dünyadan elini eteğini çekmiş, topluluk uğrunda kendi çıkarlarını, sevgilerini, hattâ canlarını bile hiçe sayan rahipler aynı özgecilik örneği vermiyorlar mıydı bize? Bugünkü toplumda bile, kardeşçe çalışma, çıkarsız yarışma örnekleri görmüyor muyuz? Şimdilik devede kulak olan bu örnekler niçin bir gün genelleşmesin? Ayrıca şu da var: Güneş Ülkesi'nde çalışma bir angarya olmaktan çıkmış, bir zevk halini almıştır. Aylaklık ayıp, yüz kızartıcı bir şeydir orada.

Campanella filozofça devlet tasarısında, mal mülk ortaklığı yanında, kadın ortaklığını da ele alıyor. Kendinden önce, Platon da devlet içinde anlaşma, kaynaşma yaratır diye, kadın ve çocukların ortak olmasını savunmuştu. Ne var ki, Platon, bu ortaklığı yalnız yöneticiler için öngörüyordu. Campanella ise, bu ortaklığı bütün toplum için istiyor. Şunu unutmamak gerekir ki, kurmacı Platon'dan önce, kadın ortaklığı Heredotus'un da belirttiği gibi bazı İskit kabilelerinde varmış. Bu kabilelerde kadınlar ata biner, avlarda, savaşlarda erkeklere eşlik ederlermiş. Yunan tarihçisine bakılırsa bu ortaklığın amacı, kan bağıyla herkesi birbirine sıkı sıkıya bağlamak, kıskançlıkların, kinlerin önünü almakmış.

Öte yandan, Lykurgos Yasaları evlilik için birtakım yaş sınırları koymakta ve güçsüz düşen yaşlı erkeklere, aile yuvalarını bozmamak için, karılarını zaman zaman, evlenmeden çoluk çocuk sahibi olmak isteyen bekâr erkeklere sunma hakkı tanımaktadır.

Görülüyor ki, Campanella, soyun üremesine ve çocuk eğitimine verdiği önem dolayısıyla kadın ortaklığını benimserken, Platon'un düşüncelerinden faydalandığı kadar, antik çağ uluslarının yasalarından da esinlenmiştir.

Campanella, yeni bir altın çağın doğacağına ve bunun da Güneş Ülkesi gibi bir devlet düzeniyle gerçekleşeceğine inanıyordu. Aşağıda «Altın Çağ» adlı şiiri bunun sağlam bir kanıtıdır.

ALTIN ÇAĞ

Mutlu bir altın çağ olduysa eskiden
Niçin bir kez daha olmasın?
Her şey dönüp dolaşıp
Gelmiyor mu eski yerine?
Düşündüğüm, öğütlediğim gibi benim
Paylaşsaydı insanlar
Yararları, mutluluğu ve ahlâkı
Cennet olurdu dünya...
Uyanık, temiz sevgiler gelirdi diyorum
Azgın, kör sevgiler yerine
Yalan dolan, bilgisizlik yerine
Gerçek bilgi gelirdi
Ve kardeşlik zorbalığın yerine.

Campanella'nın çağdaşı Rossi adında bir yazar şöyle yazıyor: Campanella'ya otuz beş saat boyunca yaptıkları işkence öylesine vahşiceydi ki «kıçının bütün kan damarları kopmuş, açılan yaralardan durmadan kanlar boşanıyordu. Bununla beraber, dişlerini sıkıp işkenceye öylesine dayandı ki, ağzından, bir filozofa yakışmayacak tek kelime bile alamadılar.»

Wednesday, November 7, 2012

TRT Türk - Yaşayan Bellek 1.Bölüm: "Naime Teyze, Münevver Abla ve Cem"

YAŞAYAN BELLEK

TRT- TÜRK'ün"Dışarıdan bakınca bir hayat; içine girince bin hikaye..."cümlesiyle başlattığı proje çağrısı öncelikle bu çağrının ulaştığı herkeste bir "farkındalık" yaratmayı amaçlıyordu. Anne ve babalarımızın, dede ve ninelerimizin yaşadıklarını dinleme, dahası onları kaydetme disiplininin önemine vurgu yapan çağrıya gelen cevapların, konu çeşitliliğinin yanı sıra Türkiye'nin hemen her bölgesinden olması ise "sözlü tarih"i hedefleyen böyle bir proje için sağlam bir altyapı oluşmasını sağladı.Temel felsefesi, Anadolu'nun günümüzdeki konukları olan "bizlerin", bu coğrafyanın yaşanmışlıklarını ve kültürlerini, belleklerden görüntüye ve yazıya, bir başka deyişle de "geleceğe" aktarmak olan Yaşayan Bellek projesine başvuruda bulunan hikayelerin çekimi ise devam ediyor.

TRT TÜRK tarafından yayınlanan ve RS SU YAPIM tarafından gerçekleştirilen "Yaşayan Bellek" dizisinin proje genel yönetmenliğini Rıza Baloğlu yapiyor, senaryosunu Sevinç Baloğlu yazıyor. Belgeselin Görüntü Yönetmenliğini İbrahim Çaltılı, özgün müziklerini ise Serkan Alkan yapıyor...

NAIME TEYZE, MUNEVVER ABLA VE CEM, Lozan Antlaşması sonrası alınan mübadele kararı ile doğduğu topraklar olan Yunanistan'ın kuzey köylerini arkalarında bırakarak Kapodkaya'ya yerleşir. Kapadokya'nın masalsı vadilerinde başlayan yeni yaşamları kah acıyla, kah gülerek anlatılıyor. İlk kez üç ayrı kuşağın yüreğini aynı yol güzergahında buluşturan bu ilk bölüm üç kuşağın mübadele gerçeğini, onların belleklerinde saklı yazılmamış bir tarihin ayrıntılarını araştırarak ekranlara getiriyor.

Monday, October 29, 2012

GELECEK BİNYIL İÇİN ALTI NOT


AMERİKA DERSLERİ 

Derleyen . Eren Arcan

1984  Yılında Italo Calvino Harvard Üniversitesinde altı konferans yapmak üzere davet edildi.  Bu konferans dizisini yapmak üzere davet edildiğinde 62 yaşında olan Calvino  bu çalışmayı,  bilgi birikimini  “edebiyatta kalite”  üzerindeki düşüncelerini toplamak üzere kullanmayı  düşünmüştü.  Alegorik olarak düzenlenen notlar, her tür çalışmanın, evrensel niteliklerini irdelemeyi amaçlıyordu.  Felsefe tarihini göz önünde bulundurarak kendi çalışmalarını ve diğer başarılı bir çalışmaların altı temel nitelik taşıması gerektiğini açıklıyordu.: Hafiflik, hızlılık, kesinlik, görünürlük, çoğulluk ve tutarlılık .
Hafiflik :  Hafiflik güzel söz söyleme sanatının, yazının üslûbundan, ya da  kendi içeriğinden
bağımsız olarak kaynaklanır,   Düşüncenin hafifliği – kendini dünyanın ağırlığının üzerine çıkararak  bütün ağırbaşlılığına rağmen hafiflik sırrına vakıf olduğunu göstermek.  Software ve hardware  ve mitoloji ile fiziksel dünyayı düşünün.    
Calvino iki eğilim üzerinde durur birincisi dili ağırlıktan yoksun olan bir element olarak görmek, ikincisi ise dile ağırlık, yoğunluk ve sağlamlık kazandırmak.  Dil üst düzey hafifliktedir, hareket halindedir ve bilgi kaynağıdır.  Hafiflik,  kesinlik ve kararlılık ile ele ele hareket etmelidir Bulanıklık ve gelişigüzellik ile değil  Paul Valery’nin dediği gibi “Kuş gibi olmalı, tüy gibi değil.”
Çabukluk  Calvino burada gerçek fiziksel hız ile aklın hızının ilişkisini. İrdeler.  Hızlılık terimini günümüz dünyasında bilginin inanılmaz hızlarla edinilebildiği bir ortamda, şeylerin arasındakı farklılıkları bulanıklaştırmadan nasıl netleştirebileceğimiz üzerinde durur.  Ekonomik anlatım zamanı uzatır ya da kısaltır.  Masalların zamanında birkaç cümle içinde asırlar yaşanabilir.  Hızlı, kısa ve özlü bir üslup insanı eşzamanlı fikir ve düşünce sağnağına tabi tutar.  Şiirin başarısı bu hızlı eşzamanlı imgeler sağanağındadır.  “Bir epigramın boyutlarına sığdırılabilecek kozmolojiler, sagalar, destanlar düşlüyorum.  Bizi bekleyen daha kalabalık daha hızlı çağlarda edebiyat, şiirin ve düşüncenin en üst düzeydeki yoğunlaşmasını hedef edinmek zorundadır.” 
Kesinlik :  Zaman zaman dil kullanımını bir veba salgını etkisi altına alıyor.  Bilme olgusunda doğrudanlığın yitimi, ifadeyi en genel, en anonim, en soyut formüllere dönüştürme, anlamların yoğunluğunu seyreltmek, ifade zenginliğini köreltmek, yeni durumlarda ortaya çıkabilecek kıvılcımları söndürme biçiminde kendini gösteriyor.
Calvino’ya göre bu vebadan etkilenen yalnızca dil değil, imgeler de.  “Kesintisiz imgeler sağanağı altında yaşıyoruz.  En güçlü iletişim araçlarının yaptığı tek şey dünyayı imgelere dönüştürmek ve aynalar oyununun yarattığı görüntü oyunu aracılığı ile dünyayı çoğaltmak.  ...Bu imgeler bulutunun büyük bir bölümü belleğimizde bir iz bırakmayan düşler gibi çözülüp dağılıyor.  “
Görünürlük :  İki çeşit imgelem sürecinden söz edebiliriz sözden yola çıkarak imgeye, imgeden yola çıkarak sözel ifadeye uzanan süreç   İlk süreçte,okuduğumuz bir şey, bir “zihinsel sinemada” içsel bir görüşle aklımızda canlanır.  İkinci durumda  yazara “yağan”  imgelerin kaynağı  nereden gelir ? “Bireysel ya da kollektif bilinçaltı gibi, yitirilmiş zamandan bir kez daha filizlenen duyumlarla yeniden kazanılmış zaman gibi, “epifaniler” Anlık yoğunlaşmalar gibi.”
Calvino öykülerine bir imge ile başladığını söyler, İkiye Ayrılmış Vikont, Ağaca Tüneyen Baron gibi.  İmge netlik kazandığı anda öyküye, yani görsel öge, yazıya dönüşmeye başlar.   Öykü sonra yan imgelerini üretir ve öykü yazılarak tamamlanır.
“İmge Uygarlığı” dediğimiz günümüzde insanımız giderek artan öçüde hazır imgelerin sağanağı altında.   Toplumlar kendi imgelerini yaratmayı sürdürebilecekler mi?  “ Gözlerimiz kapalı belli görüntüleri zihnimizde canlandırabilme, beyaz kağıt üzerindeki siyah harflerin oluşturduğu satırlardan renkleri biçimleri göz önüne getirebilme,  imgeler yoluyla düşünebilme gücünün yitirilmesinden söz ediyorum.  Bizi içsel görümüzü onun geçici düşlere sapmasına izin vermeden denetlemeye alıştırmak eğitimini düşlüyorum. “ 
Çoğulculuk:  Neden yerine nedenleri koymak, Calvino’nun  hayranlıkla söz ettiği yazar Gadda, dünyayı bir sistemler sistemi olarak görmek gerektiğini söylemiş,  Calvino’ya göre Gadda “dünyanın, çözülmesi olanaksız karmaşıklığını, daha doğrusu her olayı belirleyecek tarzda bir araya gelen son derece ayrışık ögelerin eşzamanlı birlikteliğini hiçbir biçimde azaltmadan temsil etmeye” çalışmıştır.  Her şeyi birbirine bağlayan ağ Proust’u da etkilemiştir.  Proust’a göre bu ağ “her varlığın birbiri ardısıra işgal ettiği uzamsal-zamansal noktalardan kurulmuştur bu da uzam ve zamanın boyutlarının sonsuz çoğaltılması sonucunu getirir.”
Borges’in zaman üzerindeki en baş döndürücü denemesi olan Yolları Çatallanan Bahçe’de asırlar, asırlarca sonsuz şimdide oluşan, geleceği içinde barındıran çoğul ve dallanıp budaklanmış bir zaman içinde, her biri farklı sonuçlara götürecek olan çatallı yollar...  O kadar ki bir çatal yolun sonunda katil olan adam, bir başka çatal sonunda onun dostu olacaktır.  
Calvino çoğulculuk üzerine yaptığı konferansını şöyle bitirir.  “Kimiz biz, deneyimlerin, bilgilerin okunmuş metinlerin, imgelerin oluşturduğu bir bileşke değilsek neyiz her birimiz?  Her yaşam her şeyin akla gelebilecek her şekilde yeniden karıştırılıp yeniden düzenlendiği bir ansiklopedi bir kitaplık, bir nesneler envanteri, bir üsluplar dizisidir.  
Ama belki de yüreğimin en derinliklerindeki yanıt bir başkası:  Keşke benlik dışında tasarlanmış, bireysel benin sınırlı bakış açısında çıkmamızı sağlayacak bir yapıt mümkün olsaydı.  Yanlızca bize benzeyen başka benlere girmek için değil, dili olmayanları konuşturmak için.  Oluğun üzerine konan kuşu, ilkbahardaki ağaç ile sonbahardaki ağacı, taşı, çimentoyu, plastiği.” 
Calvino 1985 yılında Harvard Universitesinde bu konferansları vermek üzere yola çıktığında konakladığı otel odasında kalp krizinden öldü.  Son derece titiz çalışan Calvino’nun  bu beş konferansı hiç düzeltilmeden, olduğu gibi Amerika Dersleri olarak yayımlandı.  
Böylesine titizlikle çalışan Calvino’nun altıncı konferans  olan Tutarlılık bölümü ise yola çıkmak üzere hazırladığı çantasındak, dosyalar arasında bulunamadı. 

Amerika Dersleri - İtalo Calvino Can Yayınları

Saturday, October 27, 2012

İki suret bir adam

İki suret bir adam
YILDIRIM TÜRKER
Türkiye / 12/08/2012
Erdoğan'ın Kuvayı Milliyeci olarak portresi insanı güldürüyor hiç değilse. İnsanın Ruhi Su'nun sesiyle gürül gürül okuyası geliyor.
Pazar günü eğlencesi olarak bu iki fotograf arasındaki 7 benzemezi bulma oyunuyla karşınızdayım.
İktidarın bu iki sureti arasında herhangi bir benzemezlik vehmettiğimden değil. İlk sureti ikinci surete dönüştürene dikkat çekmek için.
Recep Tayyip Erdoğan’ın yazlık yüzü, ilk fotoğraftaki. Guardian da beyefendinin tıknefes demokrasi hamlesininin akamete uğradığını anlatan yorumuna bu sureti uygun bulmuş. Gerçekten de hiçbir insanın ürpermeden, kendini tehdit altında hissetmeden bakabileceği bir suret değil.
Öfke ve nefretten takallus etmiş bir surat.

Tarihe, diktatörlük heveslisi liderlerin işte bu suretleri kalır. Kimi fotoğraflar bir dönemi ciltlerce kitaptan daha açık ve dolaysız anlatır çünkü.
Bu fotoğraftaki Erdoğan, ölümcül düşmanları tarafından köşeye sıkıştırılmış bir adam olarak portresini yansıtıyor. Kendi çevresi dışında bütün dünyayı düşman ilan etmiş bir adamın. Eline geçirmiş olduğu iktidarı katletmek, imha etmek, yok etmek, kirletmek üzere kullanan bir adamın.
Ben bir yakını olsam, bu fotoğrafı gördüğümde üzülür, ziyadesiyle kaygılanırdım.
Alevilere Alevilik, gazetecilere gazetecilik, sanatçılara sanat, mimarlara mimari öğretmekten çekinmeyen bu bahtsız adamın serüveninin sonuna yaklaştığını anlatıyor, bu ifade.

İkinci fotoğraftaki suretinde neredeyse patlamalı bir mutluluk okunuyor. Sanki 23 Nisan çocuğu.
Meğer o da bütün Türk çocukları gibi büyüyünce Atatürk olmak istermiş de kalpağı bol gelirmiş.
Bu arada küçük bir notla bitirelim. Bu fotoğrafla ilgili fikirleri sorulan, iftar yemeğinde getirip kalpağı beyefendinin kafasına oturtan Muharip Gaziler Derneği Başkanı Şükrü Tandoğan hassas bir cevap vermiş: “Kalpak yönetmelik gereği kıyafetimizin parçasıdır... Yaptığımız bilinçli bir şeydi. Kalpak Kuvayı Milliye’yi ifade eden Kurtuluş Savaşı’nın simgesi. Kemalizmi simgeliyor diye bir şey yok.”
Erdoğan’ın Kuvayı Milliyeci olarak portresi insanı güldürüyor hiç değilse. İnsanın Ruhi Su’nun sesiyle gürül gürül okuyası geliyor:

“Yürüdü uçurumun başına kadar,/
eğildi, durdu./
Bıraksalar/
ince, uzun bacakları üstünde yaylanarak/
ve karanlıkta akan bir yıldız gibi kayarak/
Kocatepe’den Afyon ovası’na atlıyacaktı.”

Thursday, October 25, 2012

Mikhael Bahtin- Tahakküm ve Direniş Sanatları


Bakhtin, Rabelais incelemesini yazarken karnavalla olduğu gibi yüksek Stalinizmle de kedi ve fare oyunu oynuyordu. Resmî yalancılık ve tahakküm altındaki söylem alanını Stalinist devletle, Rabelais’nin karnaval ruhunu da baskıya rağmen hayatta kalacak bir sahne arkası ve kuşkuculukla eşitlemek zorlama olmayacaktır.

[Tahakküm ve Direniş Sanatları, James C. Scott]

Bahtin denilince ilgilisi açısından akla gelen ilk şey diyaloji (ya da diyalojizim) ve karnaval (ya da karnavalesk) kavramları olacaktır. Sovyet iktidarıyla olan sorunlu ilişkisi sürekli olarak gizlenmesini ve sessizliğe bürünmesini getirmiş ve bir unutuluş halinde çalışmalarını sürdürebilmiştir. Ne kadarı kasıtlıdır emin değilim, ama uzun bir süre görmezden gelinmesi de sözkonusu. 70′li yıllardan itibaren kuramsal alanda kendinden söz ettirmeye başlaması, yapısalcılığın ötesine geçme arayışları bağlamında anlamını bulur. Bunun, muhtemelen, Bahtin’in çalışmalarının yapısalcılık, fenomenoloji gibi eğilimlerle açık ya da örtük tartışma halinde gelişmesiyle bağlantısı vardır. Bahtin’in Rus Biçimciliğinden etkilemiş olması ve aynı zamanda biçimciliği aşmaya dönük çabaları, yapısılcılığın aşılması sürecinde yeniden hatırlanmasına kaynaklık etmektedir anlaşılan o ki. Kristeva’nın “metinlerarasılık” kavramı, diyaloji kavramından yansılanır bir bakıma. Nitekim yapısalcılık-sonrası teori’in temsilcilerinden biri sayılan Kristeva’nın, Bahtin’in yeniden bulunuşuna önayak olması bir tesadüf olmasa gerek. Edebiyat, felefe, psikanaliz ve siyasal düzlemi kapsayan ve metinlerarası okumalarla ilerleyen yönelimler gösterirler her ikisi de.
Bahtin denince akla gelen diğer kavramlar ise merkezsizlik, kronotop, heterologsia, çokseslilik vb.dir. Bu kavramlar çercevesinden bakıldığında bile, Bahtin’in yaklaşımını belirli bir tür analiz yöntemine indirgemek olanaklı görünmemektedir. Dil felsefesine ve edebiyat kurmaına odaklanmış görünmekle birlikte, Bahtin’in yazıları disiplinlerarası ve metinlerarası arası bir konumda ilerlemektedir. Bahtin ortaya belirli kavramlar koymuş ve bütün yaşamı boyunca sürekli olarak bunları yeniden yeniden değerlendirerek çalışmalarını sürdürmüştür. Bu yanından bakılırsa Bahtin’in disiplinler-ötesi ya da üstü, yani bir bakıma bir “üst söylem” düşünürü gibi ortaya çıktığını söyleyebiliriz. 70′lerden itibaren, Bahtin’in, ürettiği kavramlarla ve yaklaşım biçimiyle, “aydınlanmacı evrensel akıl” ve “tek sesli dünya görüşü“ne itiraz eden bir konumdan yeniden değerlendirilmesi sözkonusu olacaktir. Kısacası, Bahtin’i okurken her zaman işin siyasal ve felsefi boyutları olduğunu hesaba katmak zorundayızdır.
“Bahtin’i okurken, kurmacayı nasıl okuduğumuz ve hatta nasıl değerlendirdiğimiz sorusundan çok daha fazlasının söz konusu olduğunun artık açıklık kazanmış olması gerekir. Bu kitaptaki, yazarın sesini aşma çabası, belli sanatsal etkiler yaratmak için hangi teknik araçların kullanılması gerektiğini anlatan bir elkitabının yaklaşımını sergilemiyor elbette; daha çok, insan hayatının ne anlama geldiğini düşünmeye dair bütünlüklü bir teşebbüsle ilgili kapsamlı soruların ömür boyu süren araştırılmasının parçasıdır. Hayatımızın ne anlama geldiğini nasıl bileceğiz ve yıkıcı veya ilgisiz basitliklere başvurmadan, indirgemeci olmadan bunun hakkında birbirimize nasıl bir şeyler söyleyeceğiz? Romancılar karakterler tahayyül ederken karakterlerin yaşadığı dünyalar tahayyül ederler, değerlerle yüklü dünyalardır bunlar. Bu birçok dünyayı tek bir dünyaya, yazarın dünyasına indirgediklerinde ise yanlış bilgi verirler; şeylerin nasıl olduğu hakkında yalanlar söyleyen temelde bencilce bir çarpıtma yapmış olrular. Dolayısıyla, Bahtin’in nihai değerinden –bir Büyük Diyaloğun tam kabulü ve bu diyaloğa katılım– “edebi eleştiri”nin birçok parçasından bir tanesi olarak söz edilmemesi gerekir; hele kurmaca tekniğine veya (biçimin alışıldık anlamında) biçime dair bir inceleme hiç değildir. Bizim hayatlarımızı belli sınırlar dahilinde yansıtma –ve geliştirme– yollarımıza dair felsefi bir incelemedir.” [Dostoyevski Poetikasının Sorunları’nın Sunuş’u içinde. Bağlantıyı aşağıda veriyorum]]

sovyetlerde iç-savaş
Bahtin’in Rus Biçimcileri’nden etkilendiği biliniyor. Bir düsünce insani olarak kaderi de  bir bakima onlarla birlikte sekillenecektir.
Rus Biçimcileri, 1930′larda, estetist ve halktan kopuk sanat yapmak suclamasıyla yasaklanır. 1928 ile 1933 arasındaki döneme bakıldığında, Sovyetler Birliği’nde bir tür iç-savaşın yaşanmaktadır. Muhtemelen bu, sosyalist tarih yazımcılarılarının kabul etmeyeceği bir tespittir. Onlar bu süreci, “proletaryanın sınıfsız topluma doğru gidişinin adımları” ve “gerici ayaklanmalar” olarak adlandıracaklardır. Stalin’in iktidardaki yerini sağlamlaştırma yönündeki girişimleri tamamlanmak üzeredir o sıra. Girişlen tasfiye sürecinin ikili bir boyutu vardır: Bir yandan parti içinde “bazı kadrolar” temizlenmektedir, bir yandan da komünizm adına zorunlu kollektifleştirmelerle “köylülük” ortadan kaldırılmak istenmektedir. Her iki girişimin karşısında gösterilen direnç elbette bastırılacaktır. Ancak bu sırada tablonun bir içsavaş manzarasına döndüğünü anlamak zor olmasa gerek.
İşin bu tarihsel boyutuyla daha fazla ilgilenmeyeceğim. Rus Biçimcilerinin tasfiyesinin gerçekleştiği sürece bir bakış için yeterlidir. Bu sırada sadece fiziki zor değildir devrede olan, ideolojik tahakküm oluşturma sürecide işletilir doğal olarak. “Stalin Rejimi” (rejimi, en azından belirli bir döneme istinaden sembolik anlamda böyle Stalin ile birlikte adlandırabiliriz sanıyorum), devrimci irade adına konuşma yetikisini eline almış, sadece zor yoluyla değil, düşünsel alandaki tahaküm yoluyla da egemen olmak olmak istemiştir. Resmi sanat anlayışının da bunun bir parçası olarak rol oynadığı varsaymak abartılı olmasa gerek. Elbette politik sanat ya da sanatın politize edilişinin tek marksist yorumu böyle anlaşılmak zorunda değildir. Ama dönem içinde böyle anlaşılmıştır. Rus Biçimcileri’nin halktan kopuk ve estetist olma iddiasıyla bastırılması, tam da bu süreçte oldukça manidar görünüyor. Kapatmalar, yasaklamalar, sürgünlerle bu bastırma işlemi  gerçekleştirilir.
Bahtin de bu sırada, gizli dinsel faalitelerde bulunmak suçlamamasıyla sürgün ediilir. Sözkonusu suçlamanın karşılı nedir bilmiyorum. Ama bu sürgün ve olan bitenler bahtin’in ortadan kaybolmasının ve ölümün ardından bile uzun süre devam edecek olan suskunluğunun başlangıcı olacaktır.
“Rus Biçimcileri ürünlerini aşağı yukarı 1915-1930 yılları arasında verdikleri için, esere dönük biçimci yaklaşımı Yeni Eleştiri akımından önce başlatmış sayılırlar. Ama Rus Biçimciliği aynı zamanda, 1960’larda ortaya çıkan Yapısalcılığın önemli kaynaklarından biridir. Yazın bilimine on beş yıl kadar çok önemli katkılarda bulunan Rus Biçimcileri Sovyetler’in resmi sanat anlayışına ters düştükleri için 1930’dan sonra baskı altında kaldılar ve sustular, ya da tutumlarını değiştirdiler. En ünlüleri arasında şu adları sayabiliriz: Boris Tomaşevski, Viktor Şklovski, Boris Eichenbaum ve Yuri Tinyanov. Çalışmalarına Rus Biçimcileri ile başlayan Roman Jacobson 1920’de Rusya’dan ayrıldığı ve Çekoslovakya’ya giderek Prag Dilbilim Topluluğu’nu kuranlara katıldığı için Rus Biçimciliğini, bir bakıma, Avrupa’da devam ettirmiş oldu.”
[Berna Moran, Edebiyat Kuramı ve Eleştiri; şurada Rus Biçimciliği başlıklı bölüm mevcut]
Bahtin’in suskunluğu elbette, tam bir suskunluk değildir yine de. İktidarla karşı karşıya gelme pozisyonundan çekilmiştir; ancak yazmakta, görünüşte doğrudan gümdemle ilgili olmayan kuramsal çalışmalarını sürdürmektedir. Yazdıklarını yayınlama yoluna da gitmez neredeyse. Ancak sonradan geriye dşnüp bakıldığında ortaya çıkan tablo, burdaki yazma girşiminin bir tür karnavalesk etkiye sahip olduğunu düşünme imkanı verir. Scott’un işaret ettiği nokta özellikle burasıdır. Yazı, bir varoluş imkanı olarak belirmiştir suskunluğa bürünen için.
Sosyalist iktidarın Rus Biçimcileri’ni bastırma biçimi ve bunun anlamı önemli bir sorun alanı olarak incelnemye ve ayrıntılı olarak anlaşılmaya muhtaç görünüyor. Yeterli verilere ulaşırsam başka yazılarda bunu devam ettirmeye çalışacağım yine. Ancak şimdilik geçiyorum.

dil ve bazı bahtinien kavramlar
Diyalojik düşünme, böyle bir düşünmeden sözedilebilirse, Dil’in doğasından gelir Bahtin’e göre ve merkezsizleşme’nin temeli de budur. Merkezsizleşme, yapısalcılık-sonrası-teorinin ulaştığı noktalardan biridir aynı zamanda; dilin sadece bir yapı olarak anlaşılmasının sınırlarına varıldığında, yapının merkezsizliği öne çıkar ve bu durum bir anlamda yapısalcı düşünce stratejisinin görmezden gelmek zorunda olduğu bir sorundur. Yapısalcılık özneyi merkezsizleştirir, yapısalcılık sonrası teoride ise buna dilin merkezsizleştirimesi hareketi eklenir. Benzer bir eğilimin tarihi yeniden devreye sokmaya çalışan Bahtin’de de görülür.
Bahtinci dil anlayışının Saussuercu dil anlayışından farklılaşan noktasına işaret etmek gerektir bu noktada. Bahtin, dilin birliğinin, yani sistemli bir bütün olmasının verilmiş sabit öz değil, varsayımsal bir şey olduğundan hareket eder. Bunun anlamı şudur: Dilin her ne kadar sistemli bir bütün olarak anlaşılması doğru ise de, bu bütünlükte, bütünlüğün tamamen eritemediği ögeler her zaman mevcuttur. Saussuere, dil ile sözü ayrıştırır ve dili soyut bir sistem olarak incelemek düşüncesinden işe başlarken, Bahtin ise ters bir yönden, sözcenin tarihselliğnden hareket eder. Yapısalcı dilbilimin dışladığı tarihi devreye sokar Bahtin.
Dil bu durumda, bir yapı olarak kabul edilse bile, öznenin önünde çeşitliolanaklar sunan bir yapı olarak bulduğu bir şeydir. Göstergenin yapısının bizzat “diyalojik” olduğu düşüncesi vardır burada. Bu iddia, hem anlamın özneyle sınırlı olmasını engeller, hem de öznenin tamamen dışına çıkarılmasını. Eğer gösteren ile gösterilenin belirli bir andaki ilişkisine bağlı olarak gösterge ortaya çıkıyorsa, bu ilişkinin sağlayıcı faktörlerinden biri olarak öznenin, salt bir anlamın taşıyıcısı olarak düşünülmesi uygun olmayacaktır. Burada devreye sokulan diyaloji kavramı, anlamın merkezsizleştirimesini getiri beraberinde. Konuşan ile dinleyen arasındaki ilişkiden önce anlamın var olduğundan ve tam olarak kurulmuş olduğundan sözetmek imkansızdır çünkü.
Bunlar özetle Bahtinci dil anlayışının özgül yanlarını veriyorlar sanırım. Aynı zamanda burada yapıısalcılık sonrası teoriyle Bahtin arasındaki ilşkileri değerlendirmek de olanaklı olabilr. Mesela Derrida, anlamlandırma sürecinin bitimsiz bir hareket  olduğunu belirttiğinde Bahtinci yaklaşımla benzer bir önermeyi dillendirmektedir bir bakıma. Derrida, göstergenin bizi daima başka göstergelere gönderdiğini ve “anlamın kapanımsızlığı” denilen şeyin tam da burada ortaya çıktığını belirtir. Anlam bir kerede sabitlenip karara bağlanamay, aks,ine sürekli ertelenir -”anlamın ertelenmesi”. Derrida bunları söylerken yine de, dili bir sistem olarak alır ve bu süreci dilsel bir geröeklik olarak değelendirir. Bahtin işe daha çok tarihi ve toplumu sokmaya çalışır. Yeni anlamları ortaya çıkaran unsurlar, aynı zamanda tarihsel ve toplumsal değişmelerdir. Burada bir tür, toplumsal dilbilimcilere özgü yaklaşım buluyoruz sanıyorum. Anlamı dilin değil sözün bağlamına yerleştiren bir yaklaşımdır bu daha çok. Derrida ile Bahtin arasındaki yakınlıkları ve farklılıkları değerlendirmek ilginç bir okuma olacaktır muhtemelen. Yapısalcılık-dışından gelerek Bahtin’in meseleye bulduğu karşılıklar postyapısalcıların bulduklarına benzer nitelikler taşıyor, ama bazı temel noktalarda yine de ayrımlar sözkonusu. Toparlamak için o noktadan daha fazla ilerlemeyeceğim. hem bunu ehil kişilerin yapması dah iyi olur.
Diyalojik nitelik, dilin yapısal bir özelliğidir başlangıç noktamıza geri dönersek. Dil, yapısı gereği çok-dillidir. Anlamlar-arası karşılıklı etkileşim olmaksızın bir dilden söz etmek anlamsız olacaktır bu anlayışa göre. Herşey ancak geniş bir bütünün parçası olarak anlam taşır, ancak bu bütün anlamın tarihsel kuruluşundan önce tamamen var değildir. Dil elbette Sausseure’un belirttiği gibi, konuşan öznenin dışında ve ondan önce vardır; bununla birlikte dili mevcuda getiren ve gerçekliğini ortaya çıkaran konuşma anı‘dır. Konuşma anından önce dilden ancak soyut bir şey olarak bahsedilebilir; bu durumda anlamdan sözetmek düpedüz saçmadır, çünkü anlamın ortaya çıkışında önemli olan dilin somut varlığıdır.
Anlam, konuşma anında, karşılıklı etkileşim ve mücadele halinde beliren bir şeydir. Hangi anlamın hangi anlamı nasıl etkileyeceği ve/ya da hangi anlamın etkisinde kalacağı, ne şekilde etkileneceği, hangi anlamın baskın olacağı vs. tamamen konuşma anındaki etkileşim biçimlerine bağlıdır. Bu da devreye toplumsal ve siyasal koşulların girmesi anlamına gelir. Şu halde, dilsel edimlerin, sözcelerin tarihselliği dikkate alınmaksızın dilden bahsetmek doğru bir yol olmayacaktır Bahtin’e göre ve onun Sausseurecu dil anlayışına temel itirazı tam da bu noktaya ilişkindir.
Burada sanıyorum, diyalojik düşünmenin siyasal alanda işleme sokulan hegemonya düşüncesiyle ne şekilde etkileşime gireceği de biraz belirginleşiyor. Diyaloji çoğul anlamlar-arası iletişimdir ve bu yanıyla da öznelerin çoğulluğunu varsayar. Diyaloji, iki öznenin konuşması değildir, çok-sesliliktir, yani bir çok öznenin  konuşmasıdır. Diyalogun bağlamlarının sınırsızlığından kastedilen budur. Sözcelerin çokluğunun indirgenebileceği tek bir dilsel düzlem sözkonusu değildir. Diğer bir nokta ise diyalojinin diyalektikten farklı bir yaklaşım olmasıdır, o da şudur kısaca; diyaloji, hiç bir şekilde bir sentez düşüncesi içermez. Bağlamlar ve etkileşimler süreklidir ve bu etkileşimlerin içinde karşı oluş ve mücadeleler vardır.
Bahtin, dilde, “merkezcil gücler” ve “merkezkaç güçler” şeklinde bir ayrım ortaya koyarken, dildeki diyalojik düşünmeyi ketleyen ayrımı dile getirir. Birinciler sürekli olarak anlamı sabitlemeye, bütünlüğü sağlamaya ve yaşamın akışını belirli dizgelere dönüştürmeye çalışır, ikincilerse bütünlükten sürekli kaçan ve sabitlenmeye direnen dilsel ögeleri ifade eder. Bunlar arasında sürekli bir itiş kakış olduğunu söylemeye bile gerek yok sanırım. Bu yaklaşımı, Lacla ve Mouffe’un hegemonya anlayışlarıyla ilişklendirmek ilginç olacaktır kanımca. Gerek dilin, gerek kültürün, gerekse toplusal alanın bütünselliğe indirgenip sabitlenebilir şekilde düşünülmesini aşmak bu yoldan denenebilir.
Merkecil eğilim ile merkezkaç eğilim arasındaki itiş kakış meselesi, karnaval kavramının devreye gireceği yerdir aynı zamanda. Karnaval merkezcil güslerin hakimiyetinin askıya alınması ve merkazkaç güçlerin ortaya çıkmasıdır. Çoksesliliğin ortaya çıkışıdır karnaval, tek bir kişinin konuşup geri kalanın dinlediği bir düzenlii değil, herkesin konuştuğu bir anlam çoğulluğu imkanıdır. Karnavalesk olan, düzenin ve monologun askıya alınmasdır. Dilin gerçek niteliğini ortaya çıkaran da bu karnavalesk durumdur. Şu halde diyebiliriz ki, Bahtin Yapısalcılığın devredışı bıraktığı tarihselliği, bağlamsallığı, etkileşimi, merkezsizliği devreye sokmaktadır bir şekilde. Post-Yapısalcılık, Bahtin’in terimlerini kullanmaksızında bu yoldan ilerler bir bakıma. Yapının sökümü, merkezsizleşmeyi artırırken, bağlamsallaştırmayı (bağlamsallığı) öne çıkarır.

öznenin ölümü sonrasında özne
Böylece Bahtinci özne anlayışına bakılması gereken bir noktaya geliniyor aslında, ancaK burada kapsamlı bir Bahtin değerlendirmesinin altından kalkılamayacağından geçeçeğim bu konuyu. Başka bir vakit onun, sanıyorum diyalojik özne demekte bir sakınca olmayacak özne anlayışını değerlendirmek daha iyi olacaktır. Yine deBahtin özneciliğin/ve öznelciliğin aşılmasını gözardı etmez, kısaca buradaki öznelcilik karşıtlığındaki kendine özgülüğü belirtmek yerinde olur.
Özne’nin Ölümü ilanı ve buna bağlı olarak şekillenen öznenin tümden reddiyesi şeklindeki yaklaşımları Bahtin desteklemez. Bahtin’in kaygılarından biri de özneye bir imkan vermektir bir bakıma. Tıpkı Söz’e verilen önem gibi Özne’ye de önem verilir. Yapıslacılık-sonrası-teoride göreceğimiz merkezsiz özne, karar anında beliren özne türünde eğilimlerin ipuçları var gibididr Bahtinci kuramsal yaklaşımda. Ben-Öteki meselesi, Bahtin’in etrafında döndüğü meselelerin başlıcalarından olmakla birlikte, sadece bir edebiyat kuramı meselesi değildir; burada bir özne sorununa/konusuna varırız.
Diyalojik yaklaşım burada da kendini gösterir; öteki sırf ben’in nesnesi değil başka bir öznedir, bu bakımdan ben’in öteki ile ilişkisi, öznenin bir başka özneyle ilişkisidir -ve elbette tam da bu sebeple öznenin bir başka özne aracılığıyla kendisiyle ilişkisidir. Hem etik hem de estetik bir varlık olan Bahtinci özne algısının günümüz tartışmalarındaki yansısı bu kadarıyla bile kendini hissetiriyor olsa gerek.

Toparlayacak olursam:
Bahtin”in Sovyet iktidarıyla çatışma halinde olduğu, dinsel faaliyetlerde bulunmak iddiasıyla suçlandığı, yaşamının çeşitli evrelerinde sürgünde yaşadığı, çoğu zaman yaşamsal kaygılarla ortalıkta görünmemek adına sessiz kaldığı anlaşılıyor. Aktif bir siyasal yaşamı olup olmadığını bilmiyorum, bahsedilen gizli dinsel faaliyetler tam olarak nedir onu da bilmiyorum, ama siyasal baskı dolayısıyla sürekli bir kaçma ve gizlenme halinde olduğu biliniyor.Korkunun egemen kılındığı bir durumda elbette anlaşılır bir şeydir bu.
1970′lerden itibaren batı düşüncesinde yeniden keşfedilene kadar etrafını sarmış olan unutuluş halesinin başlıca sebeplerinden biri bu olsa gerek: Korku. Öte yandan yukarda da kısaca değindiğim gibi, buna rağmen yazı ile varolmaya yönelen bir girişimle korkulan bu iktidarla oynandığını da varsaymak mümkün. Çok açık değil belki, ama ortada bir oyun var. Scot’un “ezilenlerin gizli senaryosu” dediği şey belkide Bahtin örneğinde yazı ile gündeme gelmektedir bir şekilde.
Çoğu zaman sessiizliği ve görünmemeyi seçtiği anlaşılıyor Bahtin’in. Öyle ki çok uzun süre başkaları tarafından hem gerçekten görülmeyecek hem de görülse bile görülmezlikten gelinecektir.
Rus biçimcilerinin edebiyatı, şiiri aşırı yalıtıcı görüşlerine karşı çıkan ve resmî ideolojinin hışmına uğramış olan Bakhtin’in nasıl görüldüğünü anlamaya çalıştım – bunu yaparken, Stalin kültünün yıkılmasından sonra beliren görece özgürlük ortamında üretilen ve Türkçeye çevrilen Marksist kuram kitaplarını da karıştırdım. M. Kagan’ın oylumlu kitabında (Güzellik Bilimi Olarak Estetik ve Sanat, çev. A. Çalışlar, Altın Kitaplar, 1982) adı bile geçmiyor. G. Pospelov’un Edebiyat Bilimi (çev. Y. Onay, Bilim ve Sanat Yay., 1984 ve 1985) çalışmasının ikinci cildinde biri dipnotta olmak üzere iki kez anılıyor Bakhtin: İlkin, “anlatıcı figür” açımlanırken (s. 73), sonra da “çokseslilik” sorunu tartışılırken (s. 80). Horst Redeker’in Edebiyat Estetiği de (çev. A. Çalışlar, Kuzey Yay., 1986) yer vermiyor Bakhtin’e. Anlaşıldığı kadarıyla, Bakhtin’in kuramsal girişimi ve katkısı, burada andığım kitapların yazarlarınca henüz fark edilmemiş.
Doğal karşılamak gerekiyor belki de: Beş yıl toplama kampında kalan, taşraya sürgün edilen, hastalığı nedeniyle döndüğü Moskova’da da kenarda yaşayan ve 1975’te bir yaşlılarevinde ölen Bakhtin’in düşünceleri Stalin sonrasında da resmî ideoloji karşısında hep muhalif kalmıştır. Ya da hep öyle bir kimlik altında algılanmıştır. (Ahmet Oktay’ın yazısı, linki aşağıdadır)
1938′de Medvedev tutuklanıp kurşuna dizildiğinde büyük bir tasfiye hareketi sözkonusudur Sovyetlerde. Sonradan “Büyük Terör” olarak adlandırılacaktır bu dönem. Stalin’in ölümünden sonra ilk olarak gençler tarafından yeniden keşfedilmesi gerekecektir Bahtin’in. Bahtin efsanesi’nin bu susuş, geri çekilme ve sessizlik içinde çalışmalarını sürdürme çabalarında karşılını bulduğu söylenebilir. Bir şekilde Bahtin kuramsal alanın esas meselelerini izlemiş, onlarla tartışmış ve kendi yaklaşımını belirginleştirmiş.
Hayatı hakkinda ki bilgiler dağınık, eksik ve bölük pörçüktür. Öyleki hangi kitabın kendiisne ait olupolmadığı  bile karışık bir meseledir. Mesela, Valentin Voloshinov’un „Marksizm ve Dil Felsefesi‘inin onun tarafından yazıldığı varsayılmaktadır. Aynı şekilde Pavel Medvedev’in bir kitabı, Biçimsel Yöntem, yine ona atfedilmektedir. Bu iki isim aynı zamanda Bahtin Çevresi olarak adlandırılan grubun içinde yer alır, ancak tabi böyle bir grubun varlığı, nasıl bir grub niteliği arz ettiği de tartışmalıdır.
Bugün çok geniş bir düşünce alanında ismi anılıyor olsa da, esas olarak onun edebiyat kuramında ve eleştirisinde önemli bir isim olduğunu unutmamak gerekiyor. Özellikle Rabelais ve Dosteyevski üzerine incelemeleriyle romanın tarihi ve yapısı hakkında yeni bir okuma biçimi geliştirir, bambaşka perspektiflere imkan verecek yeni kavramlaştırmalara girişir. Bahtinien tavrın doğuş yeri bir anlamda edebiyat ve özellikle de roman üzerine çalışmalarıdır. Bununla birlikte tamda bu edebiyat kuramı metinlerinde çok yakın bir siyasal analizi de birlikte işlettiğini varsaymak olasıdır. Başlangıçta aktardığım Scott’ın alıntısının işaret etmekte olduğu gibi.
bulabildiğim içinden bahtin geçen yayılar:
1.  Bahtin’in düşüncesi ve kavramanlarının algılanmasına dair bir çeviri metin; Hayriye Ünal, Ademin Kızlarından Biri…, “Diyalojizm ve Çokseslilik / Maurizio Lazzarato“………

·         Yine aynı blogta, “Çoksesli Şiir Poetikası/Tuzaklar” başlıklı yazı, Bahtinci kavramın kullanımı bakımından okunabilir.

2. “Karnavaldan Romana“, Bahtin’in önemli yazılarından oluşan bir seçki kitabı, Sibel Irzık hazırlamış, bkz. Ayrıntı Yayınları. Kitap hakkında bir tanıtım yazısı; eskiden de roman vardı ama....
3. “20.yüzyılda Dilbilim ve Göstergebilim Kuramları“, Mefmet Rifat
4. Bahtin’in kendisini duyurduğu önemli kitabı, “Dostoyevski Poetikasının Sorunları“, Metis yayınlarında, ayrıca “Sanat ve Sorumluluk / İlk Felsefi Denemeler” ve “Rabelais ve Dünyası“, Ayrıntı Yayınlarında çıktı. Metis”teki verdiğim linkte bir “Sunuş” yazısı var. Oldukça mühim. Bahtin’in çalışmasındaki ideoloji ile biçim arasındakiş ilişkilere bakış ile batı düşüncesindeki karşılaştıran bir açıklama denemesi.
5. Ahmet Oktay’ın Bakhtin’le tanışırken başlıklı yazısı. Bahtinci kavramların kısa fakat doyurucu açılımları ve  katkılarının edebiyat kuramı bağlamında tarihselci perspektif açısından vurgulanması sözkonusu bu yazıda.
6. Oktay’ın haklı saptamasıyla Bakhtin’in bir edebiyat kuramcısı olarak Türkiye de bilinmesini sağlamış olan Jarle Parla ve olağanüstü kitabı Don Kişot’tan Bugüne Roman
7. J.C Scott, Tahakküm ve Direniş Sanatları